Crimson Dynasty'nin desen dilinde Memlük Kahire'sinin geometrik hafızasını okumak.
Bazı desenler ilk bakışta tekrar eden çizgilerden ibaretmiş gibi görünür. Yakından bakıldığında ise iç içe geçen formlar, birbirini izleyen sınırlar ve merkezden çevreye yayılan simetri, yüzeyin bütününü taşıyan bir sistem kurar. Crimson Dynasty'de göz önce merkezi bulur, ardından o merkezin çevresinde katman katman açılan düzeni izler.
Bu geometrik anlayışın en çarpıcı tarihsel karşılıklarından biri, büyük olasılıkla Kahire atölyelerinde dokunan Memlük halılarıdır.
Memlük Kahire'sinde Geometrinin Dili
Memlük Sultanlığı 1250'de Mısır'da kuruldu, kısa süre sonra Suriye'yi de topraklarına kattı ve 1517'deki Osmanlı fethine kadar hüküm sürdü. Günümüze ulaşan Memlük halılarının büyük kısmı sultanlığın son dönemine, yaklaşık 15. yüzyılın son çeyreği ile 16. yüzyılın başına tarihlenir. Bu üslupta dokuma, fetihten sonra da bir süre devam etti.
Bu halılarda merkezde çoğu zaman sekizgen ya da yıldız biçimli bir madalyon yer alır. Onu kare çerçeveler, sekizgenler, yıldızlar ve daha küçük geometrik birimler sarar. Palet sınırlı ama kararlıdır: kırmızı zemin üzerinde yeşil ve mavi. Az sayıda renk, desenin mimarisini daha görünür kılar. Memlük halılarının bugün kaleydoskopik etkisiyle tanınması bundandır.
Bu kompozisyonları ayakta tutan temel prensip simetridir. Halı çoğunlukla iki eksende kendini yansıtır. Bir kare başka bir geometrinin sınırını belirler; yıldızlar ve çokgenler birbirine eklenir. Göz tek bir formda durmaz, birimden birime geçer ve sonunda yeniden merkeze döner.
Sanat tarihçileri bu geometrik dilin gelişimini tek bir nedene bağlamaz. İslam dünyasında geometri, Abbasi döneminde Öklid'in Arapçaya çevrilmesinden bu yana hem bir bilim hem de zanaatkârın gündelik aracıydı. 10. yüzyılda Ebu'l-Vefa el-Buzcani'nin zanaatkârların ihtiyaç duyduğu geometrik çizimler üzerine yazdığı eser, bu yakınlığın bilinen örneklerindendir. Memlük Kahire'sinde aynı düzen anlayışı mimariden Kur'an tezhibine, ahşap minberlerden metal işlerine kadar pek çok alanda paylaşılıyordu; Memlük halıları da sıklıkla dönemin tezhip ve mimari süslemesiyle karşılaştırılır. Düğümlü dokuma ise ilmek ilmek bir ızgara üzerinde ilerlediği için geometrik formlara doğal bir yatkınlık taşır.
Sonsuzluk: Bir Sembol Değil, Bir His
Burada önemli bir ayrım var. "Sonsuzluk Motifi", Memlük halı terminolojisinde belgelenmiş bir motif adı değil. Tarihsel kaynaklar bu formları madalyon, sekizgen, yıldız ve çokgen olarak adlandırır. Bu seride kullandığımız ifade, geometrinin çalışma biçiminden doğan çağdaş bir okumadır.
Bu okumanın dayanağı, İslam sanatının daha geniş geometrik geleneğinde bulunur. Basit bir kare, daire ya da çokgen belirli bir kurala göre tekrarlandığında çok daha karmaşık bir bütüne dönüşür. Böyle kurulan bir desen teorik olarak her yöne uzatılabilir. Halının kenarı, desenin bittiği yerden çok yalnızca bir kesittir.
Aynalanan formlar, başlangıç noktasına dönen geometriler ve birbirini tamamlayan birimler gözü kompozisyonun içinde dolaştırır. Tekrar vardır, fakat monotonluk yoktur.
Bu geometriye manevi bir anlam yüklenip yüklenemeyeceği ise sanat tarihinde hâlâ tartışılıyor. Bazı yazarlar tekrar eden desende birlik ve düzen fikrinin görsel bir karşılığını görür. Diğerleri geometrinin matematik bilgisi, atölye pratiği ve dönemin zevkiyle birlikte okunması gerektiğini vurgular. Memlüklerin bu formlara belirli bir sembolik anlam yüklediğine dair doğrudan bir belge bulunmuyor. Söylenebilecek olan daha sade: Bu halılar, düzeni ve oranı değerli gören bir görsel kültürün içinde doğdu.
Crimson Dynasty: Tarihsel Bir Dilin Çağdaş Karşılığı
Crimson Dynasty bir Memlük halısı değil. Ancak o geleneğin geometrik anlayışını çağrıştıran bir desen diliyle konuşuyor.
Merkezde belirginleşen yapı, çevresinde tekrar eden bölümler ve halının farklı noktalarında yeniden karşımıza çıkan simetrik formlar, yüzey boyunca ritmik bir bütünlük kurar. Kırmızı, mavi ve doğal tonların birlikteliği, tarihsel paletin cesaretini bugünün mekânına taşır.
%100 el dokuma, doğal yün ve ipekten oluşan halıda iki lif birbirini tamamlar: yün derinlik ve sıcaklık verir, ipek ışığı yakalar. Desen uzaktan bir bütün olarak okunur; yaklaştıkça yeni ayrıntılar belirir. Tek parça olarak dokunan Crimson Dynasty'de bu geometri bir kez ve yalnızca bu yüzey için kurulmuştur.
Motiflerin İzinde
Motiflerin İzinde, desenleri yalnızca biçimleriyle değil, ortaya çıktıkları coğrafya, dönem ve kültürel hafızayla birlikte okuyor. Kimi zaman bir motifin adı tarihten gelir, kimi zaman bugünün bakışından. İkisini ayırt etmek, desene duyulan saygının bir parçasıdır.
Beş yüzyıl önce Kahire'de kurulan geometrik düzen, bugün başka bir yüzeyde yeniden okunuyor.
